Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
Wykład 5:
Indywidualne
uwarunkowania zaburzeń jedzenia
Otyłość
• brak akceptacji dla własnej otyłości i podjęcie działań, których celem jest usunięcie nadmiaru
ciała. Utrzymywanie się otyłości u osoby moŜe pozostawać w związku z zaburzeniami w sferze
doświadczania własnego ciała. Polegaj ą one na niedocenianiu lub przecenianiu rozmiaru
własnego ciała.
• Badacze zajmujący się problematyką otyłości, dość zgodnie wyraŜają opinię, Ŝe obraz ciała
stanowi podstawowy wymiar róŜnicujący osoby otyłe od osób o prawidłowej masie ciała.
• RóŜnice dotyczące obrazu ciała ujawniają się w wynikach badań osób leczących się z powodu
otyłości oraz otyłych, którzy nie korzystają z pomocy specjalistycznej.
• Osoby, które znacząco utyły po okresie dorastania mogą częściej aniŜeli otyli od wczesnego
dzieciństwa, doświadczać zaburzeń w obszarze obrazu ciała. Zaburzenia w obszarze obrazu
ciała są takŜe udziałem dzieci i adolescentów (Radoszewska, w druku).
Otyłość
• Połowa dorosłych mieszkańców państw uprzemysłowionych ma problemy z nadmierną mas ą
ciała.
• Połowa to ludzie z nadwag ą, a pozostała połowa - z otyłości ą.
• Ludzie o prawidłowej masie ciała, połowa nie tyje, mimo Ŝe nie liczy kalorii i je, ile chce.
• Pozostała 1/2 ludzi szczupłych to tacy, którzy muszą stale uwaŜać, by nie przekroczyć
pewnego limitu kalorycznego. Są szczupli, bo całe Ŝycie o to dbają i gdyby jedli tyle, na ile
mają ochotę, zwiększyłaby się populacja ludzi z nadwagą i otyłością.
• tylko 25% ludzi dorosłych nie ma skłonności do tycia. AŜ 75% albo liczy kalorie, albo poddało
się i dźwiga zbędne kilogramy.
Dieta i odchudzanie.
Motywy
• Stan zdrowia
• Obawa przed konsekwencjami zdrowotnymi
• Negatywne postawy wobec otyłych osób
• Wpływ otyłości na relacje interpersonalne
Dieta
• Częściej kobiety aniŜeli męŜczyźni
• Częściej adolescenci aniŜeli dorośli
• w grupie dziewcząt, w której 25% cierpia ło na otyło ść, a Ŝ 50% postrzegało się jako wa
Ŝące zbyt duŜo.
1
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
• w grupie chłopców, w której równie Ŝ 25% cierpiało na otyłość, mniej ni Ŝ 25% określiło
siebie jako osoby waŜące zbyt duŜo (Dwyer, Feldman, Mayer, 1970).
• u chłopców decyzja o odchudzaniu podyktowana jest głównie chęcią osiągnięcia większej
sprawności fizycznej i zwiększeniem moŜliwości uprawiania sportów, co moŜe być utrudnione
przez nadmierną wagę ciała (Dwyer, Feldman, Mayer, 1970).
• U dziewcząt podejmowanie diety i poprawa wyglądu ciała, a co za tym idzie atrakcyjności
wiąŜe się z poczuciem sukcesu w Ŝyciu. Sukces ten związany jest z tym jak są one
postrzegane przez siebie oraz przez innych
• Wobec kobiet i męŜczyzn stawiane są inne wymagania dotyczące ich sylwetki oraz narzucane
inne wzorce związane z jej wyglądem. Od kobiet wymaga się szczupłej i raczej drobnej
sylwetki (Dwyer, Feldman, Mayer, 1970).
• sposób ubierania ma silny wpływ na to, jak kobiety postrzegają swoje ciało.
• Wśród kobiet popularne są ubrania obcisłe, podkreślające pewne części ciała i wymagające
określonych proporcji i czasem idealnej sylwetki.
• U męŜczyzn ubrania są częściej luźnie i pozwalają zatuszować ewentualne niedoskonałości
wyglądu. Ponadto u męŜczyzn wprost przeciwnie, poŜądana jest duŜa, rozrośnięta sylwetka,
która wskazuje na siłę i zdrowie (Dwyer, Feldman, Mayer, 1970).
Pragnienie bycia szczupłym
• 42% dziewczynek w wieku m łodszym szkolnym nie jest zadowolonych ze swojej figury
(Collins,1991)
• 81% 10- latków doświadcza lęku przed otyłością(Mellin,1991)
• Wi ększo ść znanych modelek jest szczuplejszych od 98 % Amerykanek(Smolak,1996)
• Amerykanie wydaj ą oko ło 40 milionów $ na produkty dietetyczne i na diety (Smolak,1996)
Jakie moŜe być psychologiczne znaczenie odchudzania i kontroli wagi?
• Pozwala na realizowanie społecznych oczekiwań dotyczących atrakcyjności ( rodziców;
bliskich; rówieśników); Ŝyjemy w świecie, w, którym atrakcyjną osobą jest osoba szczupła –
na podstawie fizycznej atrakcyjności ludzie wnioskują o atrakcyjnym wyposaŜeniu
intelektualnym, społecznym i moralnym osoby;
Znaczenie odchudzania i kontroli wagi
• Nastolatkom pozwala na upodobnienie si ę do s ławnej osoby, która jest szczup ła lub stosuje
diet ę, poczucie wi ęzi z idolem gruntuje cz ęsto pozytywn ą ocen ę siebie;
• UmoŜliwia doświadczenie bliskościz rówieśnikami ( jestem taka jak inni, robię to, co inni),
• daje poczucie przynaleŜności do grupy, chroni przed odrzuceniem;
• UmoŜliwienie do świadczenia kontroli nad sob ą i w łasnym Ŝyciem, daje poczucie panowania
nad w łasnymi pragnieniami i ograniczeniami;
• UmoŜliwia do świadczenie niezale Ŝno ści i autonomii w relacji z bliskimi, jest niezale Ŝn ą
decyzj ą osoby, daje cz ęsto mo Ŝliwo ść do świadczenia odr ębno ści i indywidualno ści;
2
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
Znaczenie odchudzania i kontroli wagi
• UmoŜliwia ekspresj ę emocji w relacji, niejedzenie mo Ŝe by ć wyrazem wrogo ści w stosunku
do bliskich, niejedzenie mo Ŝe umo Ŝliwi ć ukaranie bliskich;
• Pozwala na zamanifestowanie siebie w relacji z innymi, stanowi często jedyny dostępny
sposób na zwrócenie na siebie uwagi;
• Jest często źródłem motywacji do dzia łania, mo Ŝe dawa ć wymierne efekty – utrata wagi w
kilogramach, daje poczucie sukcesu i sprawstwa;
• Chroni przed do świadczeniem trosk i problemów, koncentruje uwag ę na wygl ądzie i wadze,
staje si ę cz ęsto problemem zast ępczym, przys łaniaj ącym bie Ŝące k łopoty lub wr ęcz
chroniącym przed ich u świadomieniem;
• Gdy odchudzanie staje si ę chorob ą, umo Ŝliwia do świadczenie troski i opieki ze strony
bliskich.
• Odchudzanie staje się chorobą, gdy osoba, która się odchudza, traci kontrolę nad
zachowaniami związanymi z jedzeniem oraz skutkami odchudzania.
Odchudzanie staje się chorobą, kiedy:
• Osoba po osiągnięciu planowanej wagi, nie porzuca diety, za to obni a planowan ą wag ę
idealn ą, ma sta łe poczucie, Ŝe jeszcze nie jest wystarczaj ąco szczup ła;
• Koncentracja na jedzeniu i odchudzaniu przeszkadza w realizowaniu zamierzeń Ŝyciowych;
• Wahania na wadze zaczynaj ą wp ływa ć zagra Ŝaj ąc na stan zdrowia osoby. Na przyk ład
zwi ększona m ęczliwo ść w pocz ątkowej fazie, nast ępnie utrata odporno ści, omdlenia.
Obraz ciała
• Termin „obraz ciała” (body image) definiowany jest najczęściej jako wyobraŜenie jakie ma
osoba o swojej fizycznej powierzchowności i/albo postawa, jaką w stosunku do niej
przejawia. Wskazuje się na dwa elementy obrazu ciała: percepcję ciała (body percept) oraz
pojęcie ciała (body concept) (Slade, Dewey, Newton, Brodie, Kliiemle, 1990; Jupp, Collins,
McCabe,Walker,Diment,1983
Zaburzony obraz ciała
• mo Ŝe przejawia ć si ę utrzymywaniem si ę u osoby tendencji do zawy Ŝania masy cia ła i
postrzegania cz ęści cia ła jako wi ększych i grubszych ni Ŝ s ą w rzeczywisto ści. Zniekszta
łcenie obrazu cia ła mo Ŝe polega ć na ci ąg łym niezadowoleniu z w łasnego wygl ądu i stale
utrzymuj ącym si ę poczuciu oty ło ści.
Obraz siebie
• Pewna nieadekwatność w ocenie siebie znajduje takŜe wyraz w niskiej samoocenie, często
zupełnie niespójnej z realnymi moŜliwościami i osiągnięciami osoby.
3
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
• W przypadku kobiet porównywanie własnego ciała z obrazem prezentowanym w mediach
częściowo lub całkowicie pośredniczy między samooceną, nastrojem depresyjnym, stylem
odŜywiania znajomych, czytaniem magazynów oraz BMI a poczuciem niezadowolenia z ciała.
Porównywanie ciała z obrazem prezentowanym w mediach nie jest istotnym wskaźnikiem
niezadowolenia z własnego wyglądu u męŜczyzn.
• Patricia van den Berg, Susan J. Paxton, Helene Keery, Melanie Wall, Jia Guo, Dianne
Neumark-Sztainer, „Body dissatisfaction and body comparison with media images in males
and females", str. 257-268,
Trudności w autonomicznym funkcjonowaniu
• wyra Ŝaj ące si ę w problemach z samodzielnym podejmowaniem decyzji, w sta łej potrzebie
aprobaty ze strony innych dla w łasnych dzia ła ń. Osoba, która ma trudno ści w
autonomicznym funkcjonowaniu doświadcza lęku i niepewności w sytuacji podjęcia decyzji i
działa ń nieakceptowanych przez osoby znaczące.
Chroniczna choroba somatyczna
• skutkiem, której jest koncentracja na w łasnym ciele jego budowie, wygl ądzie i
funkcjonowaniu. Utrzymuj ąca si ę koncentracja na w łasnej cielesno ści mo Ŝe pozostawa ć
w zwi ązku z wi ększ ą wraŜliwo ści ą na ocen ę w łasnego cia ła, mo Ŝe sprzyja ć
powstawaniu zniekształce ń w doświadczaniu cia ła.
Utrzymywanie się zaburzeń jedzenia w okresie niemowlęcym i w czasie wczesnego dzieciństwa
• Występowanie niejedzenia, jedzenia substancji niejadalnych, odrzucania jedzenia lub
nadmiernego jedzenia we wczesnym okresie rozwojowym moŜe prowadzić do ukształtowania
się tendencji do reagowania na stres oraz inne trudności nieprawidłowymi zachowaniami
dotyczącymi jedzenia.
Pro - ana
• Ana
• Mia
• Bella
• Pro-ana (pro-anorexia = "za anoreksją") – ideologia, w której dąŜenie do bycia chudym jest postrzegane jako droga do ideału I'm Starving For Perfection – Głoduję dla perfekcji). Jest to
styl Ŝycia, który traktuje zaburzenia odŜywiania jako lecz jako alternatywny sposób
odchudzania będący po części świadomym wyborem.
• Jednym z haseł ruchu pro-ana jest zdanie Christophera Marlowe, quod me nutrit me destruit
– "to, co mnie Ŝywi, niszczy mnie".
• Pro – ana jest ruchem wspierającym aktywność anorektyków i ukazuję ją w pozytywnym
świetle.
• Pro – mia jest ruchem wspierającym aktywność bulimików ukazuję ją w pozytywnym świetle
4
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
• chore otrzymują pewnego rodzaju wsparcie społeczne i przyzwolenie na zachowania, które
zwolenniczki ruchu pro-anowskiego nazywają stylem Ŝycia, a nie chorobą (Zaczyński, 2005).
• uzyskują konkretną pomoc, w odniesieniu do aktualnie przeŜywanych problemów, np. z
ukrywaniem choroby, na co dostają konkretne wskazówki, co do zachowania (jak ukrywać
jedzenie; jak zachowywać się przy stole, Ŝeby wyglądało, Ŝe osoba coś jadła; sposoby na
zagłuszanie wymiotów w łazience; w co się ubrać tak Ŝeby nikt nie zauwaŜył, Ŝe osoba bardzo
schudła itd.).
• Internet umoŜliwia osobom chorym na anoreksję (i nie tylko) „spotkania” w bezpiecznej
przestrzeni.
• To, czego nie mogą lub nie są w stanie powiedzieć najbliŜszym, mogą być w stanie
powiedzieć w bezpiecznej i mniej konfrontującej anonimowej przestrzeni.
• To „pozytywne miejsce” do dzielenia się swoim doświadczeniem i odnoszenia wewnętrznych
korzyści, z dala od osądzania, natarczywych spojrzeń obcych osób i bycia pod kontrolą
rodziców, chłopców, męŜów i specjalistów (Fox, Ward, O'Rourke, 2005).
• komputerowe grupy wsparcia: pomagają one osobom chorym lepiej radzić sobie z poczuciem
odrzucenia przez środowisko, które napiętnowuje je ze względu na chorobę.
Anorexia jest przedstawiana jako atrakcyjny styl Ŝycia – nie jako zaburzenie
Pro-ana czyli stowarzyszenie, ruch wspierający działania proanorektyczne. Według zapewnień
członkiń, bycie szczupłą jest waŜniejsze niŜ zdrowie, a chudość i niejedzenie są oznakami
sukcesu i prawdziwie silnej woli. Anoreksja jest poŜądanym stanem ciała i umysłu, a
moŜliwość wyboru niemal tak waŜna jak wolność słowa.
•
Anna Gruszczyńska
Stowarzyszenie umarłych dziewcząt
www.efka.org.pl
Bulimia jest przedstawiana jako atrakcyjny styl Ŝycia – nie jako zaburzenie
Pro-mia
• podgrupa stowarzyszenia, skupiająca się na promocji bulimii, w nieformalnym rankingu
choroby stojącej na zdecydowanie niŜszej pozycji wobec anoreksji. Mimo wszystko bulimia
jest przedstawiana jako opcja dla osób obdarzonych nie dość silną wolą, które poszukują
skutecznego sposobu na szybkie pozbywanie się niechcianego jedzenia.
Anna Gruszczyńska
Stowarzyszenie umarłych dziewcząt
www.efka.org.pl
Silna wola
• Silna wola - wszelkie zachowania, działania i myśli wskazuj ące na to, Ŝe osi ągnięcie jak
najniŜszej, wymarzonej wagi staje si ę coraz bardziej realne. Podstawowym przejawem
wskazuj ącym na posiadanie tej Ŝe cechy jest g łodowanie.
Anna Gruszczyńska
Stowarzyszenie umarłych dziewcząt
www.efka.org.pl
5
Otyłość i zaburzenia jedzenia w psychologii klinicznej
• Thinspiracje to wszystko, co moŜe nakłonić do odchudzania i utwierdzać w mocnym
postanowieniu trwania w chorobie, na dobre i na złe. Zaleca się załoŜyć proanorektyczny
zeszyt i umieszczać w nim inspirujące artykuły (wystarczy dowolnie zaczerpnięty z
jakiegokolwiek pisma kobiecego,), zdjęcia modelek - na większości blogów króluje Kate Moss,
wraz z krótkim przeglądem wygłodzonych gwiazd ekranu.
Anna Gruszczyńska
Stowarzyszenie umarłych dziewcząt
www.efka.org.pl
• Istnieje powaŜne zagroŜenie, jakie niosą ze sobą blogi osób chorych na anoreksję
i strony pro-anowskie.
• przyzwolenie na róŜnego rodzaju zachowania związane z chorobą podtrzymuje tylko objawy u
chorych.
• pokazywanie fałszywego obrazu choroby (jako stylu Ŝycia) moŜe być niebezpieczne dla
młodych dziewcząt poszukujących szybkiego sposobu na schudnięcie, a w szczególności jeśli
mają one niską samoocenę i są podatne na wpływy otoczenia (Richardson, Cherry, 2005).
6