Funkcjonalny opis języka
Fonemy spółgłoskowe
półotwarte
Funkcjonalny opis języka
Fonemy spółgłoskowe
półotwarte
Zagadnienia
Fonemy półotwarte – ile i które?
Cechy wspólne fonemom półotwartym.
Cechy różnicujące fonemy półotwarte.
Głoski reprezentujące fonemy półotwarte: cechy
artykulacyjne, dystrybucja, geneza, zaburzenia
artykulacji.
Inwentarz fonemów
półotwartych
Wiś-
niew-
ski
/m/
/n/
/r/
/l/
/ł/
/ń/
/ŋ/
Las-
kow-
ski
/m/
/n/
/r/
/l/
/ń/
/ŋ/
Ro-
cław-
ski
/m/
/n/
/r/
/l/
/ń/
Głoski sonorne
Spółgłoski sonorne
nie mają swoich
fonologicznie bezdźwięcznych odpowiedników
.
W wygłosie absolutnym i w niektórych kontekstach
fonetycznych mogą być wymawiane bezdźwięcznie,
lecz wynik procesu ubezdźwięcznienia nie jest dla
tych identyfikacji pierwszorzędny.
Spółgłoski półotwarte, np. [l], [r], [m], [n], w
niektórych językach tworzą sylaby.
Podział sonornych
Spółgłoski sonorne charakteryzują się zwarciem w
jednym miejscu nasady i otwarciem w innym
miejscu. Fonologicznie cecha półotwartość jest
również łączona z dwiema zaporami utworzonymi w
różnych miejscach przez artykulatory.
Ze względu na lokalizację otwarcia głoski sonorne
dzielą się na:
nosowe - [m], [n], [ń], [ŋ]
boczne - [l], [ł]
drżące - [r]
Fonem /m/
spółgłoskowość (mam –
jam)
półotwartość: (mam –
tam)
nosowość: (mata – rata)
wargowość: (mam – nam)
Warianty: [m], [m’], [m,],
[ɱ]
Fonem /m/ pojawia się jako
jeden z pierwszych w
mowie dziecka. Najczęściej
około 1 roku życia.
Głoska [m]:
wiązadła głosowe
drgają;
podniebienie miękkie
jest opuszczone,
powietrze przechodzi
przez nos;
wargi są słabo zwarte;
położenie masy języka
zależy od głosek
występujących po [m].
Patologie
[m] rzadko ulega zniekształceniom,
w nosowaniu zamkniętym jest wymawiana w
sposób przypominający głoskę [b]
[m’] może być błędnie wymawiana przez dodanie
ń [mńasto] – tak również w gwarach.
Fonem /n/
spółgłoskowość (nóż – już)
półotwartość (nóż – burz)
nosowość (nóż – róż)
niewargowość (nóż – mórz)
przednojęzykowość (len –
leń)
Warianty: [n], [ņ], [n‘]
oraz n-dziąsłowe i n-
szczelinowe.
Pojawia się w mowie
dziecka po 1 roku życia.
Głoska [n]:
wiązadła głosowe
drgają;
podniebienie miękkie
jest opuszczone;
przy wymowie język
zwiera się z górnymi
zębami, a boki języka z
wewnętrzną
powierzchnią górnych
zębów.
Patologie
głoska [n] bardzo rzadko bywa zniekształcana;
może być wymawiana międzyzębowo;
w przypadku nosowania zamkniętego wymawiana
jest podobnie do [d].
Fonemy półotwarte nosowe
Fonemy /m/ i /n/ realizowane w izolacji są trudne do
odróżnienia (por. matka – natka, muszka – nóżka).
Podobieństwo należy uwzględnić w czasie ćwiczeń z
zakresu analizy i syntezy głoskowej.
Fonem /ń/
spółgłoskowość (bańka –
bajka)
półotwartość (bańka -
babka)
nosowość (bańka – barka)
niewargowość (Mania –
mama)
nieprzednojęzykowość (toń
– ton)
środkowojęzykowość
(Reńka – ręka)
Warianty: [ń] i
ń- ubezdźwięcznione
Głoska [ń]:
wiązadła głosowe wibrują;
podniebienie miękkie
odchyla się od tylnej ścianki
jamy gardłowej;
wysklepiona z przodu jamy
ustnej masa języka zawiera
się z przednią częścią
podniebienia twardego;
wargi są uchylone, kąciki
ust lekko się zaciskają
Głoska [ń] powstaje jako
dynamiczna – dyftongiczna i
nietrwała. Wydłużona głoska
[ń] przechodzi w /i /nosowe.
Patologie
[ń] jest rzadko zniekształcana;
bywa wymawiana twardo.
Przyczyną nieprawidłowej realizacji głoski [ń] jest
nieumiejętność wysklepienia grzbietu języka i
skontaktowania go z podniebieniem twardym
(usprawnienia przez naśladowanie czynności ssania
cukierka, mlaskanie, zaczepianie czubka języka o
dolne zęby).
fonem /ń/ zastępowany jest fonemem /n/ dość
powszechnie u dzieci w wyrazie słońce.
Patologie i rozsunięcie
artykulacyjne
Dwusegmentowość w realizacji fonemu /ń/ naraża
go na przekształcenia, może powodować
zastępowanie go grupą dwufonemową - częste w
gwarach. Fonem /ń/ jest zastępowany przez /in/
lub /ni/. Bywa także zastępowany fonemem /n/ i –
niekiedy - fonemem /i /.
rozsunięcie artykulacyjne
- przypomnienie
Fonem /ŋ/
spółgłoskowość (banki –
bajki)
półotwartość (banki - Baśki)
nosowość (banki – barki)
niewargowość (tanki –
tamki)
nieprzednojęzykowość
(błąka – błonka)
nieśrodkowojęzykowość
(lęka – Leńka)
Warianty: [ŋ], [ŋ’] i
ŋ-ubezdźwięcznione
Głoska [ŋ]:
wiązadła głosowe
wibrują;
podniebienie miękkie
odchyla się od tylnej
ścianki jamy gardłowej i
dotyka do wysklepionej
z tylu jamy ustnej masy
języka;
wargi są uchylone,
kąciki ust lekko się
zaciskają
Fonem /r/
spółgłoskowość (rak –
jak)
półotwartość (rak –
bak)
nienosowość (rak –
mak)
nieboczność (rak – lak)
Warianty: [r], [r’] [ŗ]
Głoska [r]:
wiązadła drgają;
podniebienie miękkie
zamyka drogę do jamy
nosowej;
wibruje koniuszek języka;
boki języka przylegają do
wewnętrznych powierzchni
górnych zębów i dziąseł;
apeks uderza o dziąsła
powierzchnia języka w
części predorsalnej lekko
wklęśnięta.
Dźwięki drżące
W gaworzeniu pojawiają się dźwięki wibracyjne, ale nie
mają charakteru językowego.
W okresie późniejszym wibracyjne dźwięki występują
dość wcześnie, zwykle w określonej pozycji, ale
zanikają na rzecz substytucyjnego [l].
Głoska [r]
pojawia się w języku dziecka stosunkowo
późno, najczęściej
około 3-5 roku życia
. Do tego
czasu dziecko może tę głoskę opuszczać, lub
zastępować innymi głoskami o zbliżonej, lecz
łatwiejszej artykulacji np. [l].
Rotacyzm
pararotacyzm
- zastępowanie (substytucja) [r]
innymi głoskami wymawianymi prawidłowo np.:
[j], [l];
mogirotacyzm
- opuszczenie (elizja) [r]
rotacyzm właściwy
- deformacja [r], czyli
tworzenie dźwięku nie występującego w systemie
fonetycznym naszego języka.
Rotacyzm właściwy
[r] języczkowe
[r] wargowe
[r] międzyzębowe
[r] policzkowe lub boczne
[r] podniebienne
[r] gardłowe
[r] krtaniowe
[r] świszczące
Przyczyny patologii
T. Kania
: trudność w wymowie głoski r leży w wibracji,
wymagającej elastyczności narządu oraz szybkości i
precyzji jego ruchów. Złożony układ języka (każda część
zajmuje inne położenie), krótki czas trwania
zmieniających się artykulacji (najmniejszy ze wszystkich
głosek iloczas).
E. M. Skorek
przyczyny wadliwej artykulacji [r]:
nieprawidłowa budowa i funkcjonowanie języka,
niedostateczna sprawność ruchowa czubka języka,
skrócenie wędzidełka podjęzykowego, anomalie
podniebienia twardego np. podniebienie tzw. gotyckie,
wady zgryzu, obniżony poziom słuchu czy nieprawidłowe
wzory wymowy osób z otoczenia dziecka.
Fonem /l/
spółgłoskowość (lak –
jak)
półotwartość (lak –
bak)
nienosowość (lak –
mak)
boczność (lak – rak)
dziąsłowość
(lawa –
ława)
Warianty: [l], [l’], [ļ]
Przy wymowie głoski [l]
unosi się czubek języka i
zwiera z dziąsłami, a boki
języka przylegają do
wewnętrznej powierzchni
zębów przedtrzonowych i
trzonowych oraz do dziąseł.
Z obydwu lub jednego boku
powstaje otwór, przez który
przepływa powietrze. Wargi
przyjmują układ następnej
samogłoski.
Nietrwała (przechodzi w
[y]).
[l]
Głoska [l] nie występuje przed samogłoską [y].
W wymowie szkolnej w pozycji wygłosowej
wymawia się ją bezdźwięcznie, jeśli występuje po
głosce bezdźwięcznej: w wyrazach gęśl narośl myśl
peyotl [
,
l], w wymowie scenicznej [l] zachowuje
dźwięczność.
W śródgłosie zachowuje się jak wszystkie
półotwarte, czyli nie ulega ubezdźwięcznieniu, ani
nie wpływa na dźwięczność sąsiadujących z nią
głosek. Jeśli znajduje się w obustronnym sąsiedztwie
bezdźwięcznych głosek ubezdźwięcznia się
[pomyś
,
lće]
Głoska [l] w mowie dziecka pojawia się w drugim,
trzecim roku życia.
Patologie (lelanie,
lambdacyzm)
Głoska [l]
może być opuszczana
jest zastępowana innymi
wymawiana międzyzębowo: czubek języka nie
zwiera się z dziąsłami, lecz wsuwa się między
zęby;
zniekształcona wymowa [l] może pojawić się
również w skutek niesymetrycznego ustawienia
języka.
/r/ i /l/
To samo miejsce artykulacji jest przyczyną
zastępowania głoski [r] przez [l].
W okresie opanowywania artykulacji [r] bywa ona
nadgorliwie używana tam, gdzie powinno wystąpić
[l]. Jeśli w wyrazie lub w kilku sąsiednich wyrazach
znajdą się w pewnej odległości obie głoski, to
utworzą one barierę artykulacyjną trudną do
pokonania nawet przez osoby dobrze władające
językiem polskim. Do takich trudnych wyrazów
należą: kolorowy, kaloryfer, parasolka itp.