143
Przed Dantem Włochy poezyi nie miały. Uczeni hołdując starożytnym sławom, trawili życie na szperaniu w ich pismach, i sami pisali po łacinie. Tak zaś w owych czasach nazwani poeci, na wzór prowanekich Trubadurów, śpiewali dla kochanek sonety i do nich wyłącznie włoskiego używali języka, tłumacząc się, jakby z błędu, że niewiasty innego nie rozumiały. Dante, największym dla Wirgiliusza przejęty uwielbieniem, po łacinie także swe zaczął dzieło; gdy raptownie twórczy gieniusz w jego wstąpił duszę, i poruszył w niej te struny, co w ojczystćj mowie tak szczytne wydały dźwięki.
Z.tąd Danie był zarazem twórcą nietylko poezyi, ale i języka swego. Jedyny, a nawykły do samodzielności, jak sam sobie tworzył dla swego poematu prawa, tak tóż żadnego nie miał skrupułu używania czasem w swych rymach wyrazów, to już zapomnianych, to znów zbyt nowych, dzikich, nieznanych. Te wy razy, jako i częste w opowiadaniu zastosowanie do ówczesnych niezgod a najczęściej osobistością tchnących, wreszcie wysoki polot jaki śpiew jego bierze, gdy wieszczy duch całkiem swe rozpuści skrzydła, wszystko to, każde tłumaczenie prawie niepodobnem czyni.
Wiadomo iż po śmierci Dania kilka urzędownie zostało zwołanych komissyj, dla wyjaśnienia niektórych boskiej komedyi części. Od tego czasu tysiące wyszło na każdy ustęp komentarzy i tysiące jeszcze wychodzi. Zeszłej zimy (1845 roku) młoda Polka (t), zgłębiwszy język włoski, a raczej toskański, który można kwiatem jego nazwać, długie poświęcała we Florencji tej pracy godziny, w nadziei odkrycia nowych w tym skarbcu klejnotów, nowego rzucenia nań światła.
Ja zaś, co ci tylko same przyrzekłam próbki, nie podejmuję się ani przekładać boskiej komedyi, ani komentarzów na nią pisać. Wszystko co uczynić mogę, to rys, osnowę ci jej skreślić. Będzie to coś podobnego do skieletu, nietylko już bez złocistych piór, lecz nawet bez ciała, z którego domyślić się może zdołasz gdzie takićj budowy szczyt mógł sięgać, co jej ramiona ogarnąć mogły; a w tym względzie bezpiecznie swej bujnej wyobraźni popuść
(’) Panna Antonina Hutorowiczówna.